Boerenerven: ‘ ’t Was wel hard warken, moar ’t was echt wel mooi’

Lammert Rietman (geb. 1944)

Het leven van de familie Rietman op boerderij Groot Starink begon met doodsangsten in de Tweede Wereldoorlog. Het boerenleven bestond hoofdzakelijk uit goede samenwerking. Of dat nu ging om het werken op het land, in het gezin, een boerenbruiloft, of gewoon samen een borreltje drinken. Aan het woord is Lammert Rietman.

Auteur Ans Weevers, beeldmateriaal Peter van Dinther en Jan van de Lagemaat.

Dit verhaal in het Nederlands.

‘Mien vader en moeder bunt met ’40 hier ‘ekomm’n. Toen brak meteen de oorlog al uut. En ze hadd’n heel vlot 4 kinder ‘ekregen. Mien zuster is van ’41, mien breur van ’42 en ik bun van ’n tweeling van ’44. Toen waar’n hier ok de bombardementen. Buitenzorg wodd’n bombardeerd. De spoorlijn wodd’n bombardeerd. Dat hier alle roeten uut de boerderi’je waar’n. Dat mien moeder zei: “wi’j heb verscheidene keer’n onder de hegge leagen met 4 kleine kinder.” Dat ze gewoon doodsangsten uutstonden. Moar dat he’w gelukkig allemoal oaverleafd. Ik zeg wel ‘ns, en anderen ok wel ‘s, a’j met de geboorte 3 pond, in de oorlog, geen couveuse of niks. Ik mos met mien zuster in de wiege mekare warm holl’n. En dat is oallemoal goed ‘egoan. In de beddestee heb wi’j ok wel ‘esloap’n. Die zat hier ok nog toen wi’j iets groter waar’n. Mien vader en moeder sleep’n in de opkamer.
De boerderi’j was groot, hectares genog, koei’n, varkens en kipp’n en akkerbouw. Moar dat ze toch al, ondanks dat d’r geen geld was, ’n knecht en ’n meid hadd’n. Dat kon dan niet, moar dat mos gewoon, veural a’j 4 kleine kinder hebt.

De brulfte van de buurman, een echte boer’nbrulfte. Mien vader hef dat bruidspaar ‘erejen, met peard en koets, in Warnsveld noar de karke.
Vanaf ’n joar of 12, dan ging i’j ok in de buurte roosjes maak’n en gruun maak’n. Dat wet ik nog heel goed. Mos i’j van de leagere school af wean, dan heur’n i’j bi’j de jongeren en dan mog i’j doar an met doen. Tegenwoordug heb ze doar allemoal mooie bogen veur, moar wi’j mossen ’t bos in en gadden haal’n. Die dan zo achter de stoel an de stoelpoten vastbonden an die kant van de boge, en an die kant, en doar een paar stokken achterhen en doar ko’j dan ’t gruun an vastmaken. Dat was altied ’n heel werk, ’n hele oavund wa’j doar drok met. Dat was ’n hele beleavenis. Oh, dat was heel gezellig soms he. Borreltje d’r bi’j, joa, soms was ’t mooi maken nog wel gezelliger dan de andere dag ’t feest. Mien vader vroog dan: “Mot wi’j ok weer afbrekk’n?” Ene keer wal, andere keer keer niet. Doar kwam dan ok weer een borreltje d’r bi’j. Zo zol wi’j wel an de drank ‘ekomm’n wean. Mien vader hef ’s oavunds de melkboer op’ewacht en ’n borrel ‘egeven umdat ’t feest was. Dat was altied wel heel interessant. Ik  zeg wel ‘ns: “Noe ha’j geen feesten meer.”

Met betrekking op hier, ’t zal deels op Hackfort hetzelfde ‘ewes wean, moar toen ik met 15, 16 van de landbouwschoole af kwam bun ik niet verder  ‘egoan, mos i’j meteen an ’t wark. Moar toen ging ik hier ok monsteren, melk monsteren, bi’j de boer’n in de buurte.
De koeien leep’n dag en nacht in de wei’je, dat was toen zo. Dan ha’j wel ’s van die stortbuien van reagen en die mensen waar’n an ’t melken. De eigenaar van de koeien, i’j zoll’n bi’j God niet wett’n hoe’j de boekjes allemoale dreuge mot holl’n woar i’j op mot schriev’n hoevulle melk ’n koe gif. Dan he’j ’n unstertje bi’j oe en hadd’n ze ’n driepoot, doar ko’j dat unstertje an hangen, doar hing i’j de emmer an. Eerst mos i’j die emmer leug weagen hoe zwoar dat e was, zeg moar drietiende kilo, dan had die koe dan 9,5 op had stoan, dan trok i’j drietiende d’r af en dan had de koe 9,2 liter melk. Dat mos i’j dan opschrieven en de andere margen nog ’n keer en dan kre’j ’t gemiddelde wat die koe per dag gaf.

Wi’j hebt zelf ok wel ‘emolken in die wei’je, ’s zomers hartstikke dreuge, en die koeien stonden an de post, toen wi’j met de hande molken, en dan krabben zo’n koe ’n keer met de veurpoot en dan ha’j de hele emmer vol zand zitten. Toen waar’n de eisen lang niet zo hoog as noe met de melk, die melk hoef i’j noe niet te leveren heur. Dat ku’j vergetten. Controle oaver de hygiëne is heel goed, moar ik zeg ok wel ’s i’j kunt ok wel oaverdriev’n.

Gewoon olderwets met de stier fokken, dat heb ik tot een paar joar terugge altied nog ‘edoan. Toen kreeg ik reuma, de kracht noar de spieren ’n betjen kwiet. Eerst had ik ’t ok niet ‘ekund want ik bedoel, joa ’t is, i’j mot veur en achter ogen hebben en i’j mot wel kracht hebben. He hef dan wel ’n ring in, dan gebeurt d’r niet vulle. Moar, dat heb ik wel ’s ‘ehad, met mien vader, de stier ging achteruut lopen, dan nam e oe zo met an de ring. Dan denk i’j wel ‘s, hoe mot ik den weer in ’t hok kriegen. Dat lukk’n dan meestal wel, moar op dat moment denk i’j wel. En ik heb d’r ’n keer ene had, hoe lang zol dat ‘eleen wean, ’n joar of 12, was altied ’n hele makkelukke bolle. Toen wolle ‘m uutleien en he stond doar in de stal en had ‘m kort bi’j de ring vast en he reppelt doar en he nemt een vlogt. Ik wist niet hoe gauw ik weer terugge mos komm’n. Was gelukkig nog niet wiet genog, moar as ik ’n stap wieter was ‘ewes dan had e mien doar tegen de muure plat ‘edrukt. Dat kan ok gebeur’n, doar stoa’j nooit bi’j stille moar noe heb ik ’t dan ‘ezeen. I’j meent dan ok da’j ’n hele kearl bunt en he stond doar in de stal en mien zunne stond met de koe buut’n te wachten. “I’j mot de deure moar effen weer dichte doen en eerst moar ’s kiek’n wat e dut”,  toen begon e met de veurpeute te krabb’n. Toen zeg ik: “ik doe de deure dichte, ik haal ‘m d’r niet meer uut, dit geet niet goed. Bel zo de veehandelaar op en de eerste gelegenheid met.” As ze zo begint, dat blef d’r in zitten. “Dan bunt ze niet meer te vertrouw’n”, zeg ik wel ‘ns “dan doe ze moar weg, want dan vandage of morgen pakt ze oe wel en dan kan ’t te late wean.”

De rogge. Net veur mien diensttied, de eerste joaren van zestig, heb ik ’n paar dagen bi’j mien ome ‘ewerkt, op ’t olderhuus van mien vader. In de weake, den kon ’t wark niet helemoal af en toen was d’r al enorm vulle landbouw. Johan Bosman had an ene kante, was allemoal zoad, ome Lammert had zoad, mien vader had zoad, dan we’j wel hoe dat geet. A’j twee dagen bi’j ene bunt, en die helpt mekare, die breurs, ome Lammert en ome Johan, die helpt mekare. En ’t weer was goed, dan wa’j de hele weake, rogge an ’t opzett’n.
Dat ging dag in dag uut zo. Kinder kwamm’n dan wat drinken brengen, want ’t was meestal ok nog wel 30 graden in die tied in juli. Dan was ’t 5 uur, half 6, mos i’j melken en dan ging ome Lammert met help’n melk’n. En opa, die maaien moar deur en a’j dan 8 uur van ’t melk’n wear kwamm’n, dan begon i’j weer opnieuw, want dan la’j d’r wel zo’n pletter die weer op’ezet mos wodd’n en dan ging i’j gewoon deur tot  ’s oavunds 11 uur. En dan de andere dag zo weer, ok weer vrog beginnen. Of bi’j de een, of bi’j de ander en dan ha’j zo’n hele weake zo’n betjen op’ezet en dan zei mien vader: “oavermargen goa wi’j maaien.” En dan weer zo wieter goan. Zo bleef i’j wel an de gang. Noe joa, i’j bunt jong en kunt ’n helen hoop, dat wet ik wel, dat is allemoal prima.
Dan mos ’t dreuge wodd’n en dan ’t haal’n, weer precies ’t zelfde, dat ging ok weer dagen en dagen uuthaal’n. As ’t dan mooi dreuge was, dan ging’n ze de barge in. Ome Johan had ’n taslooze, gewoon onder dak dus ko’j makkeluk neerpakk’n, moar op ’t werk mos i’j nog wel aardug netjes pakk’n. Ha’j die kappen d’r opzitt’n, mos i’j netjes binnen blieven. Dat ging wel aardug goed heur. Zoas ome Johan had ’n hoop zoad en dan mos d’r nog, op ’t laatst mot ’n paar mijten op ’t land ‘ezet wodd’n. Dan zet i’j ’t gewoon op ’t land, maak i’j ’n klein bergje van. Begin i’j gewoon op de grond rond te leggen en dan geleidelijk an ok heel iets intrekken zodat ’t water d’r af kan lopen, umdat ’t gewoon buut’n steet en dan met ’n mooie punte boavenan en dan doar iets gras of grei d’r op en dat ging ok prima. Moar i’j moss’n dat wel effen kunnen um die mijten te mak’n. ’t Water löp d’r dan zo af, ’t reagent d’r niet in.
Die stond’n misschien ’n weak of 6, 2 moand, en dan wodd’n die ’t eerste dorst. Dan mos i’j weer stro hebb’n, want dan moss’n de koeien noar binnen en at ’t winter wodd’n mos alles dicht ‘elegd wodd’n, anders was ’t te kold veur de koeien. Noe mot alles lös wean, moar toen mos alles dichte. En zodoende wodd’n d’r op tied ‘edorst.
Dat vond ik dan nog wel ’s mooi, veural bi’j ’t Bosmanhuus, mos d’r ‘edorst wodd’n en de dorsmachinist was ’n vuurig kearltjen. Wi’j waar’n met drie jonge kearls die dan op de mijt en ene op de dörsmölle, 2 op de mijte. En dan de eersten noar beneden gooj’n en dan dran, dat mot zo gauw meugeluk gebeur’n. Die dorsmachinist begon al steeds vaker ’t witte van de ogen te loat’n zien, dat ’t ‘m niet anstond. ’t Ging vul te hard en he kon ’t stro niet zo gauw verwarken. Toen kreg’n wi’j op de donder dat wi’j völ te hard wark’n, vul te hard gooi’n met die garven. Wi’j waar’n altied van vlot dorsen. Moar dan mo’j wel op mekare af’estemd wean.

’s Middags kre’j etten bi’j de boer, dat was ok altied leuk. Zo’n man of 8 ha’j doar. Van die kearls, olde buurmensen kwamm’n ok wel met, die mossen ’t stro verpakken. Bi’j Bosmanshuus ok etten, dan zit i’j met ’n man of 10 an toafel en ’n grote panne met earpels. Eerst ’n borreltje, dat kump ok umdat ze ’n café hebt, we’j wel. En dan etten. Dat waar’n hele mooie dagen vond ik dat, ’t was wel hard warken moar, ’t was echt wel mooi.

Moar wi’j proat dan noe oaver rogge moar wi’j hebt ok wel ’s haver ‘ehad bi’j mien ome. Geet op dezelfde manier, maaien, opzetten, an hoopjes. Moar ’t ging reagenen, ’t bleef reagenen en ’t stond wel ’n moand op ’t land wa’j niet konn’n haal’n. Ik zie ze nog zo stoan en de hele kop was helemoal gruun. Zoas ’t alweer uut’elop’n was van ’t water wat doar boavenop was ‘ekomm’n. At ’t dan heel mooi weer was dan ging i’j ’s margens noar ’t land met ’n paar man en dan al die gruune koppen trok i’j d’r af. Al die garven leien los op ’t land in de hoppe dat ’t dan daags dreuge kon wodd’n, dan he’j ’s oavunds weer ene wagen vol, wa’j binnen konnen haal’n. Nee, dat was ok wel ’s ellendig rotwark, dan doe’j oe beste um goed zoad te verbouw’n en dan kre’j nog zowat niks. Moar dat was met heuj’n precies hetzelfde. I’j waar’n wel afhankeluk van wat de natuur dut, dat is gewoon zo. Moar dat echte dorssen, heb ik ok nooit ’n hekel an ‘ehad, dat was wel mooi wark.’

Kijk ook eens op: