Boerenerven: ‘Iedereen is een kind van zijn tijd.’

Gerard Weenink (geb. 1918)

Aan de rand van de es in Lievelde ligt Erve Kots, waar een erfenis van meer dan tweeduizend jaar boerengeschiedenis wordt bewaard. Landbouwer Bernard Weenink begon in de crisisjaren tegen de tijdgeest in met het openluchtmuseum. Zoon Gerard Weenink en zijn Marietje bouwden samen verder, het werd een mooie en sterke combinatie van museum en herberg. Erve Kots is puur en oorspronkelijk.  Alles komt hier samen: de verhalen, bouwkunst, ambacht, kleding, gebruiksvoorwerpen, koffie en pannenkoeken.  Gerard vertelt zijn verhaal aan de keukentafel op erve Pötterman, dat naast Erve Kots ligt.

Auteur Ina Brethouwer, beeldmateriaal Jan van de Lagemaat.

Lees het verhaal in het Nederlands.
Lees het verhaal van zijn vrouw.

‘In 1918 bun’k geboren, ’t was kort nao den oorlog. Ik bun noo in mien zeuvenennegentigste jaor. Mien oma kwam van hiernaost van Kots op Avink. Eur ongetrouwde breurs, miene eumkes, woonden naost ons. Een mense is een eigenaardig waezen. Hee kan eigenlek doen en laoten wat e wil, maor de umgeving bepaalt de mensen wal. En ok de twee oorlogen hebt invloed ehad. En dan den krisis, de jaoren dartig. Alles zakt in mekare, den armood. In die tied overleed mien leste eume en hef vader de boerderi-je Erve Kots ekocht.  Hier in de buurte de boeren die begrepen ’t neet. Die zeien:  At dat ’t miene was, dan dee ik alle holt weg en maken ik d’r ene grote weide van. Dat was ok wal in dee tied en later ok financieel bekeken ’t verstandigste.

Bernard en Mina Weenink met jongste zoon Gerard in 1920

Maor ja, dan was d’r iets weg wat nooit weer kwam. En zo bun ik later zelf ok veur de keuze esteld met de boerderi-je en ’t museum, ton alles machinaal mos wodden. Met mekare, Marietje en ik, bu’w tot de konklusie ekommen: dat boeren döt wal een ander, maor at ’t museum weg is, dan kump dat neet weer. En zodoende he’w ’t in stand ehollen.  Mien breur den was van 1912 en den was ’t oldste en zol op ’t oldershuus kommen. Dat is waor noo de käseboerderi-je is.  Zo’n slechte tied at dat was, 1935, 1936. De luu zaggen ’t niet meer zitten, de moed was d’r helemaole uut en d’r was völle warkeloosheid. In dee tied vond vader een klein pötjen, hee neumen ’t een ulkenpötjen. Da’s eigenluk een rare uutdrukking. Zukke pötjes, ze wisten ok neet hoo dee daor ekommen wazzen. Vader sprak met Jan Lueb, den  was bakker en had wat gestudeerd. En ton laoten zeen an de burgemeester. Den berichten ‘t  Oudheidkundig Bodemonderzoek.  Drekt antwoord: “Ik kom! Holwerda”. Hee kwam met den trein. Vader zeg: “Burgemeester kom i-j ok, want as ’t nen groten flater wordt, dan zit ik met den professor te hollen”. Eerste vraoge van Holwerda: Is d’r nog wat biezonders an die plek? “Jao” zeg vader “Van vrogger zeien ze at ’t daor spoken”. “Dat moeten we hebben” zei e.  In dee tied van de warkverschaffing kon i-j de leu jao zo oproopen. Nao ‘n paar proefgravingen zei Holwerda: Weenink, dat is ne Frankische begraafplaatse. Betrekkelek kort daorop  hebt ze alles onderstebaoven ezat en zowat dertig graven bunt d’r wal bloot elegd. Eigenlek kon ‘t wal veer keer zo groot waen ewest. Want daor was ‘t beleg van Grolle  – speerpunten, ene knobbe roest – loopgraven, d’r is allemaole zand weggehaald en daor is ne weg. In dat ene graf: twee molenstene op mekare. Ja dat was eigenlek nog ne vrömde wereld, molenaar dood en dan gingen de stene met, dan waren ze de molenaar èn de stene kwiet.

Bernard en zoon Gerard Weenink bij het kabinet in 1950

Maor in ieder geval hebt ze veertien dage egraven. En toen was ’t zaoterdag veur de middag,  d’r was nog één graf aover. Dikke knoesteri-je. Daor hadden ze vrogger altied schelholt ehouwen en wodden iedere negen jaor daor off-eslagene, dan krie’j van dee grote wortelknoeste in de grond. Ze zeien: Daor zit een graf, maor wi-j hebt ’t wal ezene, dat lao’w zitten. En aj ’t zelf los wilt peuteren. Want a’w maondag daor extra veur mot beginnen, veur één graf. Ze hadden al zovölle gegevens. Ton hef vader daor zelf tussen dee wortels deur een urntjen evonnen, maor ok kraal’n! En hee daor al dat zand en dee kralen sekuur in de kaore leggen en bi-j Kots op de daele weer opkiepen en dat oetzuuken. Dat was een halssnoer! Now, ton bericht naor Leiden hen. Professor Holwerda wol wal heel graag dee krallens zelf hebben. Maor mien vader wol ’t hollen, den zei’m : I-j hebt zelf tegen mi-j ezegd : maak van dee olde boerderi-je een museum, i-j bunt een kind van de streek en i-j wet hoo dat vrogger was. Ja, zei Holwerda,  dat is werkelijk het allermooist als het bewaard wordt op de plek waar het gevonden is. Mien vader zag wal dat daor zovölle wegging oet de streek. En later kreeg e ok zo’n bi-jval van anderen.  Hee kennen den Steenbergen helemaol neet, kantonrechter uut Grolle, den was veurzitter van de Oudheidkundige Vereniging de Graafschap, en ok van Borculo, en met de Meester Heuvelstichting had e met te doen. Zee hadden ‘n veuruutziende blik van wi-j mot ’t goed bewaren, ‘t is belangriek.  Dat is inderdaod zo, die gegevens en dat urnen vinden, dat wodden niet gewaardeerd of begrepen in een armoedige tied.  I-j kent wal dat Duutse gezegde: Erst kommt das Fressen und dann die Moral!  Na ja, in ‘t  begin was d’r allene die olde boerderi-je en toen kwam den oorlog. Vader den spöllen op de harmonica en de mensen kwammen van alle kanten, veural ’s middags en dansen, en ze vonden ’t prachtig hier. Maor….völle van dee leu waren onderduikers. En wi-j maakten ons eigenlek wal zorgen d’raover, dat ze ne kere ne inval deden. Wi-j gingen daorum ’n betjen boeten oppassen.

Ontvanglokaal Erve Kots in 1954

Mien breur hef ‘ne kere daor boeten umhen elopen en is ‘nen Duutsen soldaote integen ekommen. Den had ezegd: “Hier wird jeden Sonntag getanzt”. Dat was toch veur vader een teken dat e neet langer veur de veiligheid van de leu kon instaon. Den eersten zondag daorop kwam den trein van Wenterswiek, muziek en alles. En dee wollen zo weer. Vader zeg ton: dat is heel mooi en ik gönne ow dat wal, maor ik wil d’r gin schuld van waezen dat ze ow allemaole ne kere oppakt.
Jaozeker ik deed vake bi-jenkorven vlechten, gaostökke maken en zuk soort dinge. D’r was in Ahoy ‘ne grote tentoonstelling van ’n paar maond in 1950. Vader mos zorgen veur ne waever, spinnen, holtsnieden, een heel spöl en van mi-j dat korvenvlechten. Dat klinkt dan völle maor aover die groep mensen hier uut de streek had ik de leiding.

Nao den oorlog  kwamen d’r vake folkloredansers, dee de olde dansen wollen leren van vader. Dan mos vader monica spöllen. Dat dansen veurdoon en spöllen dat ging natuurlek neet tegelieke en ik mos dat zo’n  betjen veurdoen met ene van dee vrouwleu. Ik wazze ‘n betjen bleu jöngesken. Die vrouwe zeg: “I-j mot mien völle baeter vastehollen, zo kan ik toch neet dansen? Later, deur dat völle met ’t volk ummegaon wodden ik daor ‘n  betjen makkeleker in. Ik zeg wal ‘ns tegen de luu: vrogger was ik geleuf ik bange en noo mot ik nog oppassen dat ik neet te krankiel wodde.   Jao, krankiel dat is gewoon een woord hier uut de streek, dat betekent ‘n betjen vri-jmoedig.  Mien vrouw Marietje kump hier uut de streek. Koop buurmans koe en trouw buurmans kind.  Dat betekent, wee trouwt met ‘n naoberkind dee weet wat e vindt. Naobers onder mekare dee kenden alle deugden en ondeugden. Want ’t is neet dat vrogger dat allemaole vanzelf ging en dat ze gin ruzie maken. Maor ze hadden wal in de gaten dat a’j vandage met ene ruzie maakt en morgen mot zeggen: “Too helpt mi-j de koe melk maken” at d’r dan iets scheef zit.  De buurleu, daor wazzen ze op anewezen, op allerhande gebied.
Bi-j Geessink van ’t Grotenhuus  zag ik ne olliemölle. Ik was daor zo onderstebaoven van, dat leek mien zo’n mooi geval, ik wol kopen. Geessink was ’n betjen teleurgesteld. D’r waren twee rosolliemöllen, ene in Zieuwent en ene in Lievelde. Van Arnhem van ’t Openluchtmuseum hebt ze den uut ’t Zuwent ekocht en neet den van Geessink. En toen zeg ik: den olliemölle, ik had d’r nog wel idee veur. En Geessink zeg zo : (de grotvader dan van de jongens) “Jao, a’k duuzend gulden zegge en a’k ’t daor nog neet veur kan kriegen, dan slao’k ’t nog liever met de biele in mekare. En ik zei : i-j hebt ne traktor en ne platte wagen, köj ‘m dan ok bi-j Kots brengen? Jao dat wol e dan nog wal doen, de mölle d’r uuthalen en brengen. ‘t Spul hef hier ‘n paar jaor elegen en ‘t is geleideluk an opebouwd. Ton ik dat allemaole kant en klaor had, ton wol ‘t neet draeijen. En dat is dan ’t verschil van ne vakman en een boer.  In ieder geval, ’t geet neet um dat ik ’t um neet gönne of dat ’t verkeerd is. Maor Ten Have hef van dee mölle an ’t draeien maken net zovölle ebeurd as ik van al ’t andere.

Gerard Weenink met de harmonica in de jaren zeventig

In de tied ton vader ’t museum had, een paar dage nao de opening al, ton kwammen d’r vaker luu met interesse. Zo’n Van Heek uut Enschede, de luu dee daor later ’s Heerenbarg en alles hadden. Dee kwammen hier.Ton net veur den oorlog, tienduuzend gulden en dat dan helemaol opknappen en dat was veur dee tied genog. Maor vader wol ’t hollen. Daornao, dat is haoste  onveurstelbaar dat de boerderi-je zo kort nao den oorlog  zo goed ging. Vader had ok daorin liefhebberi-je. Maor ene zeuge mochte wi-j ton hebben.  Dat eerste toom biggen daor waren drie gelten bi-j, die wodden gedekt en ton hadde  wi-j 21 vette varkens . Zovölle in ene kere afleveren dat was nog ne primeur. In ieder geval is ‘t ewest da’j van één varken tien uur ne vakman konden betalen. Maor a’j toch rekkent daor he’j noo ‘n helen stal vol varkene veur neudig. Ton was d’r ne boerderi-je met museum, waorvan leefhebbers dachten dat ’t verkeerd zol gaon. Want ’t is bi-j Kots ne tied lange ewest dan was aoveral vee, behalve in de kökken. At ’t ging varkens waren, dan waren ’t de kippen.  “Weenink, i-j mot ne stichting maken”. De bedoeling was goed, maor, ja, wi-j hebt van de overheid nooit die hulpe ekregen dat ’t gebouw ‘ns een kaere radicaal opeknapt kon wodden. Töt ’t laatste, ton hadde wi-j ’n gemeente-architect en ton is jao wal verbaeterd, maor gedeelteluk good, neet zo mooi as at dat eigenlek mos. Eigenlek  vind ik nog altied dat ik daor ‘n betjen tekort in edaone bun. Maor den Steenbergen den wol ‘t Erve Kots kopen. D’r was ton geld genog ewest um ’t hier helemaol op te knappen.

Gerard Weenink vlecht een ‘huuve’ (mand)

En dan kreeg ik daor een huus op en dan wodden ons mooie dinge belaofd. Ja now en ne kaere ’s aovens zit Marietje en ik bi-j mekare en wi-j praot d’r aover en zegt: noo he’w dat eigenlek nog maor pas aoverenommen van de olders, ’t is joo nog maor een paar jaor ons eigendom en dan zo’j in ‘n gehuurd huus, al is’t nog nog zo mooi. Ik hadde ’t wal willen doon, at daor veiligheid tegenaover ston, een andere boerderi-je weer. Veronderstel dat de kinder of wi-jzelf  ’t ni-je d’r af hebt, dan he’j gin veilige achtergrond. Want uutendeleke: d’r wodden allene veur ons beiden ezorgd. Maor veur de kinder eigenlek neet. Wi-j hebt d’r good aover nao edacht. Dee verkoop is ton neet deuregaone. Ton hebt ze ’t geld in Bronkhorst estopt.  De Bernard Weenink Stichting is opericht in 1972. Van Bastelaar was d’r ton pas, as ni-je burgemeester. Hee was oprecht en adviseer’n ons good. Wi-j zeet ‘m noo nog, nao al den tied. De combinatie van museum en herberg was ideaal en kon deur dizze Stichting in stand blieven.’

Kijk ook eens op: